Aotelega
O le malosiaga mai le vai o se metotia e gaosia ai le eletise e faʻaaogaina ai le malosiaga gafatia o le vai e liua ai i le malosiaga eletise. O lona mataupu faavae o le faʻaaogaina lea o le paʻu o le maualuga o le vai (malosi gafatia) e tafe ai i lalo o le gaioiga a le kalave (malosi kinetic), e pei o le taʻitaʻiina o le vai mai puna vai maualuluga e pei o vaitafe poʻo vaituloto i tulaga maulalo. O le vai tafe e faʻataʻamilo le turbine ma faʻagaoioi le generator e faʻatupu ai le eletise. O le vai maualuga e sau mai le vevela o le la ma faʻamamago le vai maualalo, o lea e mafai ai ona manatu o se faʻaaogaina lē tuusaʻo o le malosiaga o le la. Ona o lona tekinolosi ua matua, o le malosiaga faʻafouina lea e sili ona faʻaaogaina i le sosaiete o tagata i le taimi nei.
E tusa ai ma le faʻamatalaga a le International Commission on Large Dams (ICOLD) i se pa tele, o le faʻauigaina o se pa o soʻo se pa e sili atu lona maualuga i le 15 mita (mai le pito i lalo o le faʻavae i le pito i luga o le pa) poʻo se pa e i le va o le 10 ma le 15 mita le maualuga, lea e ausia ai le itiiti ifo ma le tasi o tuutuuga nei:
E le tatau ona itiiti ifo i le 500 mita le umi o le tumutumu o le pa;
E le tatau ona itiiti ifo i le 1 miliona mita kupita le gafatia o le vai e fausia e le pa;
⑶ E le tatau ona itiiti ifo i le 2000 mita kupita i le sekone le maualuga o le tafega o lologa e pulea e le pa;
E matuā faigata lava le faʻafitauli o le faʻavaeina o le pā;
E matuā ofoofogia le mamanu o lenei pā.
E tusa ai ma le lipoti a le BP2021, o le eletise mai le vai i le lalolagi atoa na aofia ai le 4296.8/26823.2=16.0% o le gaosiga o le eletise i le lalolagi atoa i le 2020, e maualalo ifo nai lo le gaosiga o le eletise mai le malala (35.1%) ma le gaosiga o le eletise mai le kesi (23.4%), ma e tulaga tolu i le lalolagi.
I le 2020, o le gaosiga o le eletise mai le vai o le gaosiga sili lea ona tele i Asia i Sasaʻe ma le Pasefika, e 1643/4370=37.6% o le aofaʻi atoa i le lalolagi.
O Saina le atunuu e sili ona maualuga le gaosiga o le eletise mai le vai i le lalolagi, sosoo ai ma Pasila, le Iunaite Setete, ma Rusia. I le 2020, o le gaosiga o le eletise mai le vai a Saina e 1322.0/7779.1=17.0% o le aofaʻi atoa o le gaosiga o le eletise a Saina.
E ui o Saina e tulaga muamua i le lalolagi i tulaga o le gaosiga o le eletise mai le vai, ae e le o maualuga i le fausaga o le gaosiga o le eletise a le atunuu. O atunuu e sili ona maualuga le pasene o le gaosiga o le eletise mai le vai i le latou gaosiga atoa o le eletise i le 2020 o Pasila (396.8/620.1=64.0%) ma Kanata (384.7/643.9=60.0%).
I le 2020, o le gaosiga o le eletise a Saina sa tele lava ina fa'aaogaina le malala (e 63.2%), sosoo ai ma le eletise mai le vai (e 17.0%), e 1322.0/4296.8=30.8% o le aofa'i atoa o le gaosiga o le eletise mai le vai i le lalolagi atoa. E ui ina tulaga muamua Saina i le lalolagi i le gaosiga o le eletise mai le vai, ae e le'i o'o lava i lona tumutumuga. E tusa ai ma le lipoti a le World Energy Resources 2016 na fa'asalalau e le World Energy Council, e 47% o punaoa eletise mai le vai a Saina e le'i atina'eina lava.
Fa'atusatusaga o le Fa'atulagaga o le Malosiaga i le va o Atunu'u e 4 o lo'o i luga o le Eletise e gaosia ai le Malosiaga Fa'a-Aireletise i le 2020
Mai le laulau, e mafai ona iloa ai o le eletise vai a Saina e 1322.0/4296.8=30.8% o le aofaʻi atoa o le gaosiga o le eletise vai i le lalolagi, ma e tulaga muamua i le lalolagi. Peitaʻi, o lona fua faatatau i le aofaʻi atoa o le gaosiga o le eletise a Saina (17%) e na o sina maualuga teisi atu nai lo le averesi o le lalolagi (16%).
E fa ituaiga o le gaosiga o le eletise mai le vai: gaosiga o le eletise mai le vai ituaiga pa, gaosiga o le eletise mai le vai e teuina i le pamu, gaosiga o le eletise mai le vai ituaiga vaitafe, ma le gaosiga o le eletise mai le tai.
Fa'atupuina o le eletise mai le vai i le ituaiga o pa
O le malosiaga vai ituaiga pa, e ta'ua fo'i o le malosiaga vai ituaiga fa'atanoa. E fausia se fa'atanoa e ala i le teuina o le vai i auvai, ma o lona malosiaga maualuga e alu ese e fuafua i le eseesega i le va o le tele o le fa'atanoa, le tulaga e alu ese ai, ma le maualuga o le fogā'ele'ele. O lenei eseesega maualuga e ta'ua o le ulu, e ta'ua fo'i o le ulu po'o le ulu, ma o le malosiaga gafatia o le vai e tutusa tonu ma le ulu.
I le ogatotonu o le vaitau o le 1970, na lolomiina ai e le inisinia Farani o Bernard Forest de Bé Lidor le "Building Hydraulics", lea na faamatalaina ai masini lomitusi hydraulic e fa'atulagaina ma fa'alava. I le 1771, na tuufaatasia ai e Richard Arkwright le hydraulics, fa'avaa vai, ma le gaosiga faifai pea e faia ai se sao taua i le fausaga o fale. Atiae se faiga o falegaosimea ma fa'aaoga faiga fa'aonaponei o galuega. I le vaitau o le 1840, na atiae ai se feso'ota'iga eletise hydroelectric e gaosia ai le eletise ma fa'asalalau atu i tagata fa'aoga mulimuli. I le faaiuga o le seneturi lona 19, ua uma ona atiaeina ni generators ma ua mafai nei ona fa'apipi'i ma faiga hydraulic.
O le uluai galuega faatino o le eletise mai le vai i le lalolagi o le Cragside Country Hotel i Northumberland, Egelani i le 1878, lea na faaaogaina mo moli. I le fa tausaga mulimuli ane, na tatalaina ai le uluai fale eletise tumaoti i Wisconsin, ISA, ma e faitau selau fale eletise mai le vai na faaaogaina mulimuli ane e tuuina atu ai moli i le lotoifale.
O le Nofoaga o le Malosiaga Fa'a-Suavai o Shilongba o le uluai nofoaga o le malosiaga fa'a-suavai i Saina, o lo'o i luga o le Vaitafe o Tanglang i tua atu o le A'ai o Kunming, Itumalo o Yunnan. Na amata le fausiaina ia Iulai 1910 (tausaga o Gengxu) ma na gaosia le eletise ia Me 28, 1912. O le malosiaga muamua na fa'apipi'iina e 480 kW. I le aso 25 o Me, 2006, na fa'amaonia ai e le Fono a le Setete le Nofoaga o le Malosiaga Fa'a-Suavai o Shilongba e aofia ai i le vaega lona ono o iunite puipuia o mea taua fa'aleaganuu a le atunu'u.
E tusa ai ma le lipoti a le REN21 i le 2021, o le gafatia fa'apipi'i o le eletise mai le vai i le lalolagi atoa i le 2020 e 1170GW, fa'atasi ai ma le fa'atupula'ia o Saina i le 12.6GW, e 28% o le aofa'i atoa i le lalolagi atoa, e maualuga atu nai lo Pasila (9%), le Iunaite Setete (7%), ma Kanata (9.0%).
E tusa ai ma fuainumera a le BP i le 2021, o le gaosiga o le eletise mai le vai i le lalolagi atoa i le 2020 e 4296.8 TWh, ma o le gaosiga o le eletise mai le vai i Saina e 1322.0 TWh, e 30.1% o le aofaʻi atoa i le lalolagi.
O le gaosiga o le eletise mai le vai o se tasi lea o punaoa autu o le gaosiga o le eletise i le lalolagi atoa ma o le punaoa autu o le malosiaga mo le gaosiga o le malosiaga faafouina. E tusa ai ma fuainumera a le BP i le 2021, o le gaosiga o le eletise i le lalolagi atoa i le 2020 e 26823.2 TWh, lea e 4222.2 TWh le gaosiga o le eletise mai le vai, e tusa ma le 4222.2/26823.2=15.7% o le aofaiga atoa o le gaosiga o le eletise i le lalolagi atoa.
O nei faʻamaumauga e mai le Komisi Faavaomalo i Pa (ICOLD). E tusa ai ma le resitalaina ia Aperila 2020, o loʻo i ai nei pa e 58713 i le lalolagi atoa, ma o Saina e 23841/58713=40.6% o le aofaʻi atoa i le lalolagi.
E tusa ai ma fuainumera a le BP i le 2021, i le 2020, o le eletise mai le vai a Saina e 1322.0/2236.7=59% o le eletise mai le malosiaga faafouina a Saina, ma o loʻo i ai le tulaga sili ona taua i le gaosiga o le malosiaga faafouina.
E tusa ai ma le International Hydropower Association (iha) [2021 Hydropower Status Report], i le 2020, o le aofaʻi atoa o le gaosiga o le eletise mai le vai i le lalolagi o le a oʻo atu i le 4370TWh, lea o Saina (31% o le aofaʻi atoa i le lalolagi), Pasila (9.4%), Kanata (8.8%), le Iunaite Setete (6.7%), Rusia (4.5%), Initia (3.5%), Nouei (3.2%), Türkiye (1.8%), Iapani (2.0%), Falani (1.5%) ma isi mea faapena o le a i ai le gaosiga tele o le eletise mai le vai.
I le 2020, o le itulagi e sili ona tele le gaosiga o le eletise mai le vai i le lalolagi o Asia i Sasaʻe ma le Pasefika, e 1643/4370=37.6% o le aofaʻi atoa i le lalolagi; I totonu o i latou, e sili ona taʻutaʻua Saina, e 31% o le aofaʻi atoa i le lalolagi, e 1355.20/1643=82.5% i lenei itulagi.
O le aofaʻi o le gaosiga o le eletise mai le vai e tutusa ma le aofaʻi atoa o le gafatia ua faʻapipiʻiina ma le gafatia ua faʻapipiʻiina o le teuina o le eletise ua pamuina. O Saina e iai le gafatia tele o le gaosiga o le eletise mai le vai i le lalolagi, ma ioe, o lona gafatia ua faʻapipiʻiina ma le gafatia ua pamuina e maualuga foʻi lona tulaga i le lalolagi. E tusa ai ma le Lipoti o le Tulaga o le Malosiaga Mai le Vai a le International Hydroelectric Association (iha) 2021, o le gafatia ua faʻapipiʻiina o le eletise mai le vai a Saina (e aofia ai le teuina o le eletise ua pamuina) na oʻo atu i le 370160MW i le 2020, e aofia ai le 370160/1330106=27.8% o le aofaʻi atoa i le lalolagi, e maualuga lona tulaga i le lalolagi.
O le Three Gorges Hydropower Station, o le nofoaga tele lea e gaosia ai le eletise mai le vai i le lalolagi, e sili ona tele lona gafatia e gaosia ai le eletise mai le vai i Saina. O le Three Gorges Hydropower Station e faʻaaogaina ai le 32 Francis turbine, e 700MW le malosi i le taʻitasi, ma turbine e lua e 50MW le malosi, faʻatasi ai ma le 22500MW le malosi faʻapipiʻi ma le 181m le maualuga o le pa. O le gafatia e gaosia ai le eletise i le 2020 o le a 111.8 TWh, ma o le tau o le fausiaina o le ¥ 203 piliona. O le a maeʻa i le 2008.
E fa nofoaga eletise vai e sili ona lelei i le lalolagi ua fausia i le vaega o le Vaitafe o Jinsha o le Yangtze River i Sichuan: Xiangjiaba, Xiluodu, Baihetan, ma Wudongde. O le aofaʻi atoa o le gafatia faʻapipiʻi o nei nofoaga eletise vai e fa e 46508MW, o lona uiga e 46508/22500=2.07 taimi o le gafatia faʻapipiʻi o le Nofoaga Eletise Vai o Three Gorges e 22500MW. O lona gaosiga o le eletise i tausaga taʻitasi e 185.05/101.6=1.82 taimi. O Baihetan o le nofoaga eletise vai lona lua e sili ona tele i Saina pe a uma le nofoaga eletise vai o Three Gorges.
I le taimi nei, o le Three Gorges Hydropower Station i Saina o le fale gaosi eletise aupito tele lea i le lalolagi. I totonu o fale gaosi eletise aupito tele e 12 i le lalolagi, e ono nofoa o loʻo umia e Saina. O le Itaipu Dam, lea ua leva ona tulaga lua i le lalolagi, ua tuleia i le tulaga tolu e le Baihetan Dam i Saina.
O le fale eletise vai masani aupito tele i le lalolagi i le 2021
E 198 nofoaga fa'aeletise vai o lo'o i ai i le lalolagi ma le gafatia fa'apipi'i e silia ma le 1000MW, e 60 mai Saina, e 60/198=30% o le aofa'i atoa o le lalolagi. O lo'o soso'o ai ma Pasila, Kanata, ma Rusia.
E 198 nofoaga fa'aeletise vai o lo'o i ai i le lalolagi ma le gafatia fa'apipi'i e silia ma le 1000MW, e 60 mai Saina, e 60/198=30% o le aofa'i atoa o le lalolagi. O lo'o soso'o ai ma Pasila, Kanata, ma Rusia.
E 60 nofoaga eletise mai le vai e silia ma le 1000MW le gafatia fa'apipi'i i Saina, o le tele lava o le 30 i le Yangtze River Basin, e aofia ai le afa o nofoaga eletise mai le vai i Saina e silia ma le 1000MW le gafatia fa'apipi'i.
Ua fa'agaoioia i Saina ni fale eletise e fa'aaogaina ai le eletise mai le vai ma le gafatia fa'apipi'i e silia ma le 1000MW
O le alu i luga mai le Gezhouba Dam ma sopoia vaitafe o le Yangtze e ala i le Three Gorges Dam, o le malosiaga autu lea o le fesiitaiga o le eletise a Saina mai sisifo i sasaʻe, ma o le nofoaga autu foi lea o le eletise e tafe atu i le lalolagi: e tusa ma le 90 nofoaga o le eletise mai le vai i le vaitafe autu o le Yangtze, e aofia ai le Gezhouba Dam ma le Three Gorges, 10 i le Vaitafe o Wujiang, 16 i le Vaitafe o Jialing, 17 i le Vaitafe o Minjiang, 25 i le Vaitafe o Dadu, 21 i le Vaitafe o Yalong, 27 i le Vaitafe o Jinsha, ma le 5 i le Vaitafe o Muli.
O Tajikistan o loʻo i ai le pa masani aupito maualuga i le lalolagi, o le Usoi Dam, e 567m le maualuga, e 262m le maualuga atu nai lo le pa masani aupito maualuga o loʻo iai nei, o le Jinping Level 1 Dam. Na fausia le Usoi Dam ia Fepuari 18, 1911, ina ua tupu se mafuiʻe e 7.4 le malosi i Sarez, ma o se pa masani na solo i tafatafa o le Vaitafe o Murgab na poloka ai le tafe o le vaitafe. Na mafua ai ni solo tetele, poloka ai le Vaitafe o Murgab, ma fausia ai le pa aupito maualuga i le lalolagi, o le Usoi Dam, ma fausia ai le Vaituloto o Sares. Ae paga lea, e leai ni lipoti o le gaosiga o le eletise mai le vai.
I le 2020, e 251 pa ma e sili atu le maualuga i le lalolagi e silia ma le 135m. O le pa aupito maualuga i le taimi nei o le Jinping-I Dam, o se pa e fa'a'ofu'ofu e 305 mita le maualuga. O le isi o le Nurek Dam i le Vaitafe o Vakhsh i Tajikistan, e 300m le umi.
O le pa vai aupito maualuga i le lalolagi i le 2021
I le taimi nei, o le pa e sili ona maualuga i le lalolagi, le Jinping-I Dam i Saina, e 305 mita le maualuga, ae e tolu pa o loʻo fausia o loʻo sauniuni e sili atu i ai. O le Rogun Dam o loʻo faʻaauau pea o le a avea ma pa e sili ona maualuga i le lalolagi, o loʻo i luga o le Vaitafe o Vakhsh i saute o Tajikistan. E 335m le maualuga o le pa ma na amata fausia i le 1976. Ua fuafua o le a faʻagaoioia mai le 2019 i le 2029, faʻatasi ai ma le tau o le fausiaina e 2-5 piliona tala Amerika, o le gafatia faʻapipiʻi e 600-3600MW, ma le gaosiga o le eletise i le tausaga e 17TWh.
O le lona lua o le Bakhtiari Dam o loʻo fausia i luga o le Vaitafe o Bakhtiari i Iran, e 325m le maualuga ma le 1500MW. O le tau o le galuega e 2 piliona tala Amerika ma le gaosiga o le eletise i tausaga taʻitasi e 3TWh. O le pa lona tolu aupito tele i luga o le Vaitafe o Dadu i Saina o le Shuangjiangkou Dam, e 312m le maualuga.
O loʻo fausia se pa e sili atu i le 305 mita le umi
O le pa e sili ona maualuga le mamafa i le lalolagi i le 2020 o le Grande Dixence Dam i Suitiselani, faatasi ai ma le maualuga e 285 mita.
O le pa tele i le lalolagi e sili ona tele lona gafatia e teu ai le vai, o le Kariba Dam i le Vaitafe o Zambezi i Zimbabwe ma Zambezi. Na fausia i le 1959 ma e 180.6 km3 lona gafatia e teu ai le vai, sosoo ai ma le Bratsk Dam i le Vaitafe o Angara i Rusia ma le Akosombo Dam i le Vaituloto o Kanawalt, e 169 km3 lona gafatia e teu ai.
O le vaipuna aupito tele i le lalolagi
O le Three Gorges Dam, o loʻo i luga o le vaitafe tele o le Yangtze River, e sili ona tele le gafatia e teu ai le vai i Saina. Na maeʻa ona fausia i le 2008 ma e 39.3km3 le tele o lona gafatia e teu ai le vai, ma e tulaga 27 i le lalolagi.
O le vaituloto aupito tele i Saina
O le pa tele i le lalolagi o le Tarbela Dam i Pakisitani. Na fausia i le 1976 ma e 143 mita le maualuga o lona fausaga. E 153 miliona mita kupita le tele o le pa ma e 3478MW le gafatia fa'apipi'i.
O le pa tele i Saina o le Three Gorges Dam, lea na maeʻa fausia i le 2008. O le maualuga o le fausaga e 181 mita, o le tele o le pa e 27.4 miliona kupita mita, ma o le gafatia faʻapipiʻi e 22500 MW. Ua faʻatulagaina i le tulaga 21 i le lalolagi.
O le vaipuna aupito tele i le lalolagi
O le Vaitafe o Congo e aofia ai le Democratic Republic of Congo. E mafai e le Democratic Republic of Congo ona atiina ae se gafatia fa'apipi'i fa'ale-atunu'u e 120 miliona kilowatts (120000 MW) ma se gaosiga eletise fa'aletausaga e 774 piliona kilowatt itula (774 TWh). E amata mai Kinshasa i le maualuga e 270 mita ma o'o atu i le vaega o Matadi, e vaapiapi le alititai, ma auvai ma'ai ma tafega vai sousou. O le loloto maualuga e 150 mita, fa'atasi ai ma le pa'ū e tusa ma le 280 mita. E fesuisuia'i pea le tafe o le vai, lea e matua'i aoga tele mo le atina'eina o le eletise mai le vai. E tolu vaega o nofoaga tetele o le eletise mai le vai ua fuafuaina, ma o le vaega muamua o le Pioka dam, o lo'o i le tuaoi i le va o le Democratic Republic of Congo ma le Republic of Congo; O le tulaga lua o le Grand Inga Dam ma le tulaga tolu o le Matadi dam o lo'o i totonu o le Democratic Republic of Congo. O le Nofoaga o le Malosiaga Fa'aeletise i Pioka e fa'aaogaina se vaipuna e 80 mita ma fuafua e fa'apipi'i ni iunite e 30, ma le aofa'i atoa o le gafatia e 22 miliona kilowatts ma le gaosiga o le eletise fa'aletausaga e 177 piliona kilowatt itula, fa'atasi ai ma le Democratic Republic of Congo ma le Republic of Congo e maua le afa o le vaipuna ta'itasi. O le Nofoaga o le Malosiaga Fa'aeletise i Matadi e fa'aaogaina se vaipuna e 50 mita ma fuafua e fa'apipi'i ni iunite e 36, ma le aofa'i atoa o le gafatia e 12 miliona kilowatts ma le gaosiga o le eletise fa'aletausaga e 87 piliona kilowatt itula. O le vaega o vaitafe e tafe ifo i Yingjia, fa'atasi ai ma le pa'ū ifo o le 100 mita i totonu o le 25 kilomita, o le vaega o le vaitafe e sili ona tele punaoa fa'aeletise i le lalolagi.
E tele atu fale eletise mai le vai i le lalolagi nai lo le Three Gorges Dam e leʻi maeʻa ona fausia.
O le Vaitafe o Yarlung Zangbo o le vaitafe aupito umi i le maupuepue i Saina, o loʻo i le Itumalo Tutoʻatasi o Tibet, ma o se tasi o vaitafe aupito maualuga i le lalolagi. I le faʻavae faʻavae, a maeʻa le fausiaina o le Yarlung Zangbo River Hydropower Station, o le a oʻo atu le gafatia faʻapipiʻi i le 50000 MW, ma o le gaosiga o le eletise o le a faatoluina le tele nai lo le Three Gorges Dam (98.8 TWh), e oʻo atu i le 300 TWh, lea o le a avea ma nofoaga eletise aupito tele i le lalolagi.
O le Vaitafe o Yarlung Zangbo o le vaitafe aupito umi i le maupuepue i Saina, o loʻo i le Itumalo Tutoʻatasi o Tibet, ma o se tasi o vaitafe aupito maualuga i le lalolagi. I le faʻavae faʻavae, a maeʻa le fausiaina o le Yarlung Zangbo River Hydropower Station, o le a oʻo atu le gafatia faʻapipiʻi i le 50000 MW, ma o le gaosiga o le eletise o le a faatoluina le tele nai lo le Three Gorges Dam (98.8 TWh), e oʻo atu i le 300 TWh, lea o le a avea ma nofoaga eletise aupito tele i le lalolagi.
Na toe faaigoa le Vaitafe o Yarlung Zangbo i le “Vaitafe o Brahmaputra” ina ua tafe atu i fafo mai le teritori o Luoyu ma agai atu i Initia. Ina ua uma ona tafe atu i Bangladesh, ona toe faaigoa lea i le “Vaitafe o Jamuna”. Ina ua maeʻa ona feiloaʻi ma le Vaitafe o Ganges i lona teritori, ona tafe atu lea i le Fagaloa o Bengal i le Vasa Initia. O le umi atoa e 2104 kilomita, faatasi ai ma le umi o le vaitafe e 2057 kilomita i Tibet, o le atoaga o le paʻū e 5435 mita, ma o le averesi o le malifa e muamua i vaitafe tetele i Saina. O le faatanoa e umi atu i le itu i sasaʻe-sisifo, faatasi ai ma le umi maualuga e silia ma le 1450 kilomita mai sasaʻe i sisifo ma le lautele maualuga e 290 kilomita mai matu i saute. O le averesi o le maualuga e tusa ma le 4500 mita. O le laufanua e maualuga i sisifo ma maualalo i sasaʻe, ma o le maualalo e i saute sasaʻe. O le aofaʻi atoa o le eria o le vaitafe e 240480 kilomita faatafafa, e 20% o le aofaʻi atoa o vaitafe uma i Tibet, ma e tusa ma le 40.8% o le aofaʻi atoa o le vaitafe e tafe atu i fafo i Tibet, ma e tulaga lima i vaitafe uma i Saina.
E tusa ai ma faʻamaumauga o le 2019, o atunuu e sili ona maualuga le faʻaaogaina o le eletise i le tagata i le lalolagi o Iceland (51699 kWh/tagata) ma Norway (23210 kWh/tagata). E faʻalagolago Iceland i le gaosiga o le eletise mai le eleele ma le vai; e faʻalagolago Norway i le eletise mai le vai, lea e 97% o le fausaga o le gaosiga o le eletise a Norway.
O le fausaga o le malosiaga o atunuu e leai ni laueleele o Nepal ma Bhutan, e latalata i Tibet i Saina, e le faalagolago i suauu o le eleele, ae faalagolago i o latou punaoa vai e tele. O le malosiaga vai e le gata ina faaaogaina i totonu o le atunuu, ae faapea foi ona auina atu i fafo.
Fa'aputuga eletise vai e teu ai mea e pamuina
O le pamuina o le eletise mai le vai o se auala e teu ai le malosi, ae le o se auala e gaosia ai le eletise. A maualalo le manaʻoga mo le eletise, o le tele o le eletise e faʻaauau pea ona gaosia le eletise, ma faʻagaoioia ai le pamu eletise e pamu ai le vai i se tulaga maualuga mo le teuina. A maualuga le manaʻoga mo le eletise, o le vai maualuga e faʻaaogaina mo le gaosiga o le eletise. O lenei metotia e mafai ona faʻaleleia atili ai le fua faatatau o le faʻaaogaina o seti o generators ma e matua taua tele i pisinisi.
O le teuina o le eletise i totonu o le pamu o se vaega taua o faiga faʻaonaponei ma le lumanaʻi o le malosiaga mama. O le faʻateleina tele o punaoa o le malosiaga faʻafouina e pei o le matagi ma le malosiaga o le la, faʻatasi ai ma le suia o masini eletise masani, ua aumaia ai le faʻateleina o le mamafa i le upega eletise ma faʻamamafa ai le manaʻomia o le teuina o "maa vai" i totonu o le pamu.
O le aofaʻi o le gaosiga o le eletise mai le vai e faʻatatau tonu lava i le gafatia ua faʻapipiʻiina o le teuina o le eletise ua pamuina ma e fesoʻotaʻi ma le aofaʻi o le teuina o le eletise ua pamuina. I le 2020, e 68 o loʻo faʻagaoioia ma le 42 o loʻo fausiaina i le lalolagi atoa.
O le gaosiga o le eletise mai le vai a Saina e tulaga muamua i le lalolagi, o lea la o le aofaʻi o nofoaga e teu ai eletise ua pamuina o loʻo faʻagaoioia ma o loʻo fausia e tulaga muamua i le lalolagi. O loʻo sosoo ai ma Iapani ma le Iunaite Setete.
O le nofoaga e teu ai le eletise aupito tele i le lalolagi e pamuina o le Bath County Pumped Storage Station i le Iunaite Setete, faatasi ai ma le gafatia fa'apipi'i e 3003MW.
O le nofoaga eletise e teu ai le eletise aupito tele i Saina o le Huishou Pumped Storage Power Station, faatasi ai ma le gafatia fa'apipi'i e 2448MW.
O le nofoaga eletise lona lua e sili ona tele e teu ai le eletise i Saina o le Guangdong Pumped Storage Power Station, faatasi ai ma le gafatia fa'apipi'i e 2400MW.
O fale eletise teuina o le eletise a Saina o loʻo fausia ua tulaga muamua i le lalolagi. E tolu nofoaga e silia ma le 1000MW le gafatia faʻapipiʻi: Fengning Pumped Storage Power Station (3600MW, maeʻa mai le 2019 i le 2021), Jixi Pumped Storage Power Station (1800MW, maeʻa i le 2018), ma Huanggou Pumped Storage Power Station (1200MW, maeʻa i le 2019).
O le fale gaosi eletise e sili ona maualuga i le lalolagi e pamuina o le Yamdrok Hydropower Station, o loʻo i Tibet, Saina, i le maualuga e 4441 mita.

Fa'atupuina o le eletise mai le vai i vaitafe
O le malosiaga vai o le vaitafe (ROR), e taʻua foʻi o le malosiaga vai o le tafega, o se ituaiga malosiaga vai e faʻalagolago i le malosiaga vai ae e naʻo sina vai itiiti e manaʻomia pe e le manaʻomia le teuina o le tele o vai mo le gaosiga o le eletise. O le gaosiga o le malosiaga vai o le tafega o vaitafe e toetoe lava a le manaʻomia atoa le teuina o le vai pe naʻo le fausiaina o ni nofoaga laiti e teu ai le vai. Pe a fausia ni nofoaga laiti e teu ai le vai, o nei nofoaga e teu ai le vai e taʻua o vaituloto fetuʻunaʻi poʻo vaituloto muamua. Ona o le leai o ni nofoaga tetele e teu ai le vai, o le gaosiga o le malosiaga o vaitafe e matua maaleale lava i suiga o le tele o le vai i le vaipuna o le vai. O le mea lea, o laʻau eletise o vaitafe e masani ona faʻamatalaina o ni punaoa malosiaga e le tumau. Afai e fausia se vaituloto faʻatonutonu i totonu o se laʻau eletise o vaitafe e mafai ona faʻatonutonu le tafe o le vai i soʻo se taimi, e mafai ona faʻaaogaina o se laʻau eletise e sili ona malosi pe o se laʻau eletise e faʻavae i luga o le uta.
O le nofoaga e fa'aaogā ai le eletise mai le vai i Sichuan e sili ona telē i le lalolagi o le Jirau Dam i le Vaitafe o Madeira i Pasila. E 63 mita le maualuga o le pa, 1500 mita le umi, ma e 3075MW le gafatia e fa'aaogā ai. Na mae'a ona fa'auma i le 2016.
O le fale gaosi eletise lona tolu aupito tele i le lalolagi o le Chief Joseph Dam i le Vaitafe o Columbia i le Iunaite Setete, e 72 mita le maualuga, e 1817 mita le umi, e 2620 MW le gafatia fa'apipi'i, ma e 9780 GWh le gaosiga o le eletise i tausaga ta'itasi. Na mae'a ona fausia i le 1979.
O le nofoaga e fa'aaogaina ai le eletise mai le vai i Saina e sili ona telē i le faiga Sichuan o le Tianshengqiao II Dam, o lo'o i luga o le Vaitafe o Nanpan. O le maualuga o le pa e 58.7m, le umi e 471m, le voluma e 4800000m3, ma le gafatia fa'apipi'i e 1320MW. Na mae'a ona fa'apipi'iina i le 1997.
Fa'atupuina o le malosiaga mai le tai
E mafua mai le malosi o le tai i le si'itia ma le pa'ū o le maualuga o le vai i le sami e mafua mai i tai. E masani lava, e fausia ni vaituloto e fa'atupu ai le eletise, ae e iai fo'i fa'aoga tu'usa'o o le tafe o le vai i tai e fa'atupu ai le eletise. E le tele ni nofoaga e talafeagai i le lalolagi atoa mo le fa'atupuina o le malosi o le tai, ma e valu nofoaga i Peretania ua fuafua e mafai ona fa'amalieina le 20% o le mana'oga o le eletise a le atunu'u.
O le uluai fale gaosi eletise i le lalolagi mo le malosiaga o le tai o le Lance power plant, lea e tu i Lance, Farani. Na fausia mai le 1960 i le 1966 mo le 6 tausaga. O le gafatia ua fa'apipi'iina e 240MW.
O le nofoaga eletise e tele i le lalolagi e faʻaaogaina ai le tai o le Sihwa Lake Tidal Power Station i Korea i Saute, ma le gafatia faʻapipiʻi e 254MW ma na maeʻa i le 2011.
O le uluai nofoaga e fa'aaogā ai le eletise mai le tai i Amerika i Matu o le Annapolis Royal Generating Station, lea e tu i Royal, Annapolis, Nova Scotia, Kanata, i le faitoto'a o le Fagaloa o Fundy. O le gafatia ua fa'apipi'iina e 20MW ma na mae'a i le 1984.
O le nofoaga autū e fa'aaogā ai le eletise mai le tai i Saina o le Jiangxia Tidal Power Station, lea e tu i le itu i saute o Hangzhou, ma e na'o le 4.1MW lona gafatia fa'apipi'i ma le 6 seti. Na amata fa'agaoioia i le 1985.
O le uluai masini fa'aola e fa'aaogā ai le vai i totonu o le North American Rock Tidal Power Demonstration Project sa fa'apipi'iina i le Motu o Vancouver, Kanata, ia Setema 2006.
I le taimi nei, o le galuega faatino o le malosiaga o le tai aupito tele i le lalolagi, o le MeyGen (MeyGen tidal energy project), o loʻo fausia i Pentland Firth, i matu o Sikotilani, faatasi ai ma le gafatia faʻapipiʻi e 398MW ma ua faʻamoemoe e maeʻa i le 2021.
O loʻo fuafua Gujarat, Initia e fausia le uluai nofoaga faʻapisinisi mo le eletise mai le tai i Asia i Saute. O se fale eletise e 50MW lona gafatia na faʻapipiʻiina i le Fagaloa o Kutch i le talafatai i sisifo o Initia, ma na amata le fausiaina i le amataga o le 2012.
O le Galuega Faatino o le Penzhin Tidal Power Plant ua fuafuaina i le Kamchatka Peninsula i Rusia e 87100MW le gafatia fa'apipi'i ma le 200TWh le gafatia fa'aletausaga e gaosia ai le eletise, ma avea ai ma fale gaosi eletise sili ona tele i le lalolagi e maua mai le tai. A mae'a, o le Pinrenna Bay Tidal Power Station o le a fa'afa le gafatia fa'apipi'i nai lo le Three Gorges Power Station o lo'o iai nei.
Taimi na lafoina ai: Me-25-2023